Mülkiyet hakkı bağlamında vergi ve gümrük vergisi iade başvurularının işlevselliği

Her vergilendirme işlemi, tahakkuk aşamasında ilgilinin malvarlığının pasifini artırarak, tahsilat aşamasında ise ilgilinin malvarlığının aktifini azaltarak mülkiyet hakkına müdahale etmektedir. Vergilendirme işlemlerine karşı dava açma süreleri ise genellikle çok kısadır. Vergi Usul Kanunu, dava açma süresi geçirilmiş olsa da çeşitli hesap hataları ve vergilendirme hatalarının tahsil zamanaşımı içinde olmak kaydıyla düzeltilmesi için düzeltme şikâyet usulünü ihdas etmiştir. Gümrük Kanunu da Vergi Usul Kanunu'nun kapsamından daha geniş bir ifadeyle, kanuna aykırı olarak tahakkuk eden ve tahsil edilen vergiler için geri verme kaldırma usulünü ihdas etmiştir. Fakat Danıştay, bir içtihadı birleştirme kararını dayanak göstererek kanunun bu düzenlemesini konu bakımından sınırlamış ve gümrük vergilerinin geri verilmesi ile iadesini Vergi Usul Kanunu'na benzer şekilde yanlışlıkla alındığı veya fuzulen tahsil edildiği açıkça anlaşılan vergilere hasretmiştir. Böylelikle her iki kanunun kapsamına giren vergiler için de dava açma süresini kaçırmış olan ilgililerin başvurabileceği usullerin kapsamı, konu bakımından sınırlandırılmış durumdadır. Oysa Anayasa'nın 40. maddesi devletin temel hak ve hürriyetlerin korunması için etkili başvuru yolları ihdas etmesi gerektiğini düzenlemiştir. Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 13. maddesi de taraf devletlere etkili başvuru yolları ihdas etme yükümlülüğü yüklemiştir. Bu bağlamda tezimizin konusu, gerek normatif gerek pratik açıdan, bu usullerin mülkiyet hakkının korunması açısından işlevselliğinin değerlendirilmesidir. Tezimizin amacı Vergi Usul Kanunu kapsamındaki düzeltme şikâyet usulünün ağırlıklı olarak normatif açıdan, Gümrük Kanunu kapsamındaki geri verme kaldırma usulünün ise ağırlıklı Danıştay içtihatları ekseninde eleştirilmesidir. Böylelikle bu usullerin işlevselliğini azaltan normları ve uygulamaları tespit etmeyi, mülkiyet hakkının daha etkin korunması ve mülkiyet hakkına yönelik ihlallerin daha etkili bir şekilde telafi edilmesine yönelik çözüm önerilerimizi aktarmayı ve elde ettiğimiz sonuçlar ışığında literatüre katkı sunmayı amaçlıyoruz.

Each taxation act interferes with the right to property by increasing liabilities during the accrual phase and reducing assets during the collection phase. Although filing a lawsuit option is available, time limits for filing tax lawsuits are often very short. The Tax Procedure Law establishes a "correction and complaint" procedure, which allows certain tax and accounting errors to be corrected even after the litigation deadline, provided the statute of limitations for collection has not yet expired. The Customs Law introduces a similar but broader mechanism: the "repayment and remission" procedure for taxes assessed or collected contrary to law. However, the Council of State (Danıştay) has narrowed its application by relying on a unification of judgments decision. According to this interpretation, only taxes clearly collected by mistake or without legal basis can be repaid, similar to the limitations set under the Tax Procedure Law. As a result, taxpayers who fail to meet litigation deadlines face limited remedies. This restriction raises concerns under Article 40 of the Turkish Constitution, which requires the state to provide effective legal remedies for the protection of rights, and Article 13 of the European Convention on Human Rights, which imposes a similar obligation on member states. This thesis examines the effectiveness of these two administrative procedures in safeguarding the right to property. The correction and complaint mechanisms are evaluated primarily from a normative legal perspective, while the repayment and remission procedure are assessed mainly through the case law of the Council of State. The aim is to identify legal norms and practices that weaken these remedies, propose reforms for more effective protection and redress, and contribute to the academic literature on property rights and administrative remedies.